czwartek, luty 09, 2023
Follow Us

Nawrocki

wtorek, 24 styczeń 2023 12:21

Czechy: Mariánská Týnice – perełka baroku dokończona w… XXI wieku Wyróżniony

Napisane przez
Oceń ten artykuł
(0 głosów)
Máriánska Týnice malowidła na kopule Máriánska Týnice malowidła na kopule Cezary Rudziński

Máriánska Týnice, dawny cel pielgrzymek do „cudownej” późnogotyckiej rzeźby Zwiastowania, nazywanej Panną Marią Deszczową, gdyż modlitwa do niej, według ówczesnych wierzeń, sprowadzała opady w okresach suszy, a także uzdrawiała i ochraniała ludzi, należy do pereł szczytowego okresu czeskiego baroku w architekturze. Jej najpełniejszy, a zarazem najpiękniejszy widok, jaki znam, to zdjęcie z lotu ptaka opublikowane na okładce folderu tego, współcześnie, muzeum.

Wewnątrz zaś podobne ujęcie, ale z drugiej strony, od północy. Na pierwszym planie okładkowego zdjęcia znajduje się piętrowy, z wysokimi dachami pokrytymi czerwoną dachówka, pałac, nazywany skromnie probostwem. Główne wejście do tego zespołu architektonicznego. Za nim stoją dwie bliźniacze wieże z barokowymi hełmami, z których jedna jest dzwonnicą, a druga zegarową. Od nich rozpoczynają się krużganki wytyczonych na wschód i zachód na planie kwadratów wirydarzy, nazywanych tu ambitami, z wewnętrznymi ogrodami.

Dzieło architekta Santiniego

Północne skrzydła tych krużganków łączą się z główną budowlą – kościołem wzniesionym na planie greckiego krzyża, ale z ramionami w postaci sześcioboków pokrytych niezbyt wysokimi dachami. Całość zaś łączy duża kopuła z latarnią zakończoną cebulastą kopułka z krzyżem. To barokowe cacko zaprojektował wybitny w tamtym czasie architekt Jan Blažej Santini–Aichel (1677-1723).

Budowano je od roku 1711 do 1768, czyli także już po śmierci projektanta, według jego rysunków. Ale nie dokończono z braku środków, a później kasacji klasztoru. Nie wzniesiono wówczas wschodniego wirydarza z arkadami. Przypomina mi się historia 6-wiekowej budowy katedry św. Wita w Pradze, której gotycki fronton, z oszałamiającą, ogromną rozetą, powstał dopiero w latach 20-tych XX wieku.

Trzy wieki później

Budowę drugiego wirydarza w Máriánske Týnice dokończono dopiero w trzy wieki później, w roku 2021! Ale na ten temat nie ma ani słowa we wspomnianym folderze w języku czeskim, ani w innych publikacjach, jakie znalazłem na miejscu. Podobnie na oficjalnej tablicy z ważnymi datami w dziejach tego zabytku. Być może dlatego, że kończą się one na roku 2003 – przekazania tego zespołu z majątku państwa, Krajowi (województwu) Pilzeńskiemu.

Dzieje tego miejsca sięgają roku 1230!. Wówczas to bogaty, ale bezpotomny właściciel ziemski Roman z Týnce podarował swoją siedzibę, a także cały majątek z kilkoma sąsiednimi wsiami, klasztorowi cystersów w Plasach, o którym niedawno pisałem. Mnisi postawili w Tynku kościółek pielgrzymkowy św. Piotra i Pawla, dla którego w XVI w. wyrzeźbiono w drewnie wspomnianą późnogotycką, dwu częściową rzeźbę Zwiastowania Panny Marii i Anioła.

Upadki i wzloty

Upadek klasztoru w okresie wojen husyckich, a następnie Wojny Trzydziestoletniej (1618-1648) zahamował także tu dalsze prace. Stały się tone możliwe dopiero pod koniec XVII oraz w XVIII wieku, w okresie ponownego rozkwitu i bogactwa opactwa cystersów w Plasach. Przerwanych jego kasacją w 1784.. roku, podobnie jak wielu innych w Cesarstwie Austriackim, także na ziemiach polskich, w Galicji, będącej pod jego zaborem, przez cesarza Józefa II (1741-1790).

Ale wcześniej wspomniany kościółek został ograbiony, zniszczony, później, za opata Jakuba Vrchoty, odbudowany i rozbudowany oraz przekształcony w miejsce pielgrzymkowe do, sławnej już M.B. Deszczowej. Opat Plesów, Ondřej Trojer polecił wysadzić dwukilometrową drogę z pobliskich Kralovic lipami, tworząc monumentalną Aleję Lipową. Niestety, do naszych czasów dotrwała już tylko jedna.

Opat Eugen Tytll

Pomijając szczegóły wspomnę, że przebudowę, a praktycznie budowę nowego kompleksu, kolejny opat, Eugen Tytll, zlecił wspomnianemu już architektowi Santiniemu, autorowi także barokowego projektu ogromnego opactwa w Plasach. Jak już wspomniałem, nie dokończonego. Po kasacji klasztoru cystersów w Plasach zaczął on, a także pielgrzymkowa Máriánska Týnice, popadać w ruinę.

O ile pierwszy, wraz z miasteczkiem Plasy, kupiony w 1826 r. przez potężnego kanclerza i ministra spraw zagranicznych Austrii, Klemensa Metternicha (1772-1859) wraz z innymi miejscowościami tych dóbr, które we władaniu jego rodu pozostały aż do nacjonalizacji w roku 1945 stał się jego siedzibą, dawne miejsce pielgrzymkowe, przy postępującej ateizacji Czechów, już mało kogo obchodziło. Ruchomości przeniesiono do innych miejscowości i obiektów, budynki zaczęły sypać się. Dosłownie.

Niemal ruina

W dawnych celach mnichów gnieździło się ptactwo, w refektarzu urządzono spichlerz, a w krużgankach ze wspaniałymi barokowymi freskami składowano siano i słomę. Już po powstaniu w październiku 1918 roku Czechosłowacji, założone w 1919 roku Stowarzyszenie na rzecz ochrony Máriánske Týnice rozpoczęło ratowanie zabytku. Pilnego, gdyż w 1920 r. zawaliła się wspaniała kościelna kopuła.

Stulecie tamtej rewaloryzacji, w której szczególną rolę odegrał inż. arch. Hanuanuš Zápal (1885-1964) – budowle nadal znajdowały się w dobrach Metternichów ale mało ich obchodziły – jest obecnie ładnie upamiętnione. Zdołano wówczas zrobić wiele, ale np. kościelnej kopuły nie odbudowano, a jedynie zabezpieczono. Udało się to dopiero w roku 2005. Wcześniej, bo w roku 1952, cały ten zespół architektoniczny przekształcono w muzeum.

Owocne lata 2018-2021

A główne prace rewaloryzacyjne wykonano już po przekazaniu go województwu pilzneńskiemu, w latach 2018-2021. Znacznie pomogły w tym środki Unii Europejskiej. Rezultaty są wspaniałe. Dobudowano, stosując materiały, m.in. ręcznie robione i wypalane cegły, takie jak w czasach Santiniego, wschodni, bliźniaczy wirydarz z krużgankami wychodzącymi na ogrodowe patio. Tylko doświadczone oko może zauważyć, że dachówka na krużgankach jest nieco jaśniejsza niż na zachodnich.

Na wzór tamtych ich stropy i 4 narożne kaplice pokryto barokizowanymi scenami namalowanymi przez art. malarza Jana Spěváčka, Także odbudowę kościelnej kopuły wykonano w dawnej technologii. A wznosi się ona, wraz z latarnią, 60 metrów nad posadzką kościoła. Czyli wyżej, niż słynna wieża widokowa w Pradze na Petřinie. Z oryginalnych barokowych malowideł w kościele zachowała się tylko część.

Iluzjonistyczny ołtarz

Wnętrze kopuły pokryto nowymi, ale w stylu epoki. Odrestaurowano natomiast, zachowany iluzjonistyczny ołtarz główny w apsydzie, z czterema postaciami cystersów uznanych za świętych. A także cztery kartusze, których projekty eksponowane są na specjalnych stelażach. Cały zrewaloryzowany zabytek jest obecnie muzeum – filią Muzeum i galerii północnej Pilzeńszczyzny. Znajdują się z nim zarówno stale ekspozycje, jak i organizowane są okresowe wystawy i prezentacje.

Stałą jest przede wszystkim „Barok i jego świat”. Z prezentacją nie tylko dzieł Santiniego, ale bogactwa tego okresu w architekturze i sztuce Czech. A także Stulecie Odnowienia 1920-2020. Wystawione są również żelazne, ozdobne, kute, niektóre częściowo złocone, krzyże na piaskowcowych podstawach. I jeden wykuty z piaskowca Gościom proponowane są dwie główne trasy zwiedzania. Historyczną z kościołem Zwiastowania Panny Marii.

Na trasach zwiedzania

Ze wspomnianym już freskowym ołtarzem, malowidłami w kopule oraz freskami na ścianach bocznych o tematyce biblijnej. Mojżesza przy Krzewie Gorejącym i św. Eljasza modlącego się o deszcz. Następnie zwiedza się wirydarz zachodni z krużgankami pokrytymi freskami namalowanymi przez pilzneńskiego malarza rokokowego Františka Juliusa Luxa o tematyce cysterskiej i Panny Marii.

A także zbudowany ostatnio wirydarz wschodni, pokryty barokizowanymi malowidłami o tematyce Maryjnej. Trasa druga nazywana muzealną prowadzi na piętro, gdzie znajduje się ekspozycja Średniowiecza. Z rekonstrukcją scen z życia ludzi oraz wystawą znalezisk archeologicznych z wieków XI-XVIII w różnych częściach woj. pilzneńskiego. Ponadto weduty prezentujące klasztor w Plasach oraz niektóre zamki i pałace regionu, oraz wystawę znalezisk archeologicznych z XI-XVIII w. w różnych częściach regionu.

Galeria świętych cystersów i życie mieszczan

Jest też kaplica z kościelnym wyposażeniem i szkoła z pomocami naukowymi. Oraz galeria Świętych ze zbiorem gotyckich i barokowych rzeźb i obrazów o tej tematyce. Na zakończenie zaś wystawa prezentująca świecką kulturę mieszczańską i życie tej warstwy społecznej, głównie w XIX w. I Oratorium w którym chorzy mnisi mogli uczestniczyć w mszach. Obecnie można w nim zobaczyć różne przedmioty liturgiczne.

Natomiast w gmachu dawnego probostwa, przed którym stoją dwie barokowe, kamienne rzeźby św. Jana Nepomucena i Anioła Stróża z roku 1766, dzieła rzeźbiarza Karla Legera, są ekspozycje krajoznawcze. M.in. cykl czterech pór roku w zwyczajach ludowych i uroczystościach kościelnych. Huta żelaza w Plasach i wiejska kuźnia. Pszczelarstwo, wiejska izba, prace domowe z pieczeniem chleba, wyrobem masła i twarogu.

Jak żyło się dawniej

A tak stodoła z narzędziami i sprzętem rolniczym. Jeden z korytarzy zamieniono na ulicę miejską, przy której jest remiza ze strażackim wyposażeniem z epoki. Ponadto budynek sądu, warsztat krawiecki, pracownie ślusarza i fotografa oraz sklep kolonialny. W bocznych pomieszczeniach można obejrzeć też inne warsztaty rzemieślnicze, m.in. szewca i tkacza, Kolekcję starych kufli do piwa oraz urządzenia do nalewania go z beczek.

Czy wejść do zajazdu, lub miejskiej kuchni z polowy XX wieku, Na cele wystawowe przeznaczony jest także dawny klasztorny refektarz – jadalnia ozdobiona malowidłami stropowymi przedstawiające m.in. Romana z Tyńca ofiarowującego swoje dobra klasztorowi oraz mnichów podczas uroczystego posiłku z Panną Marią i aniołem. Organizowane są tu również popularne śluby oraz różne imprezy. Jest więc co to obejrzeć i na pewno warto przyjechać. Zwłaszcza, gdy jest się w Pilźnie.

Autor uczestniczył w międzynarodowym, studyjnym wyjeździe dziennikarskim na zaproszenie: Regionu pilzneńskiego (www.turisturaj.cz), Pilzno – Turystyka (www.visitpilsen.cz) i Czech Tourism (www.czechtourism.com) na temat: „Zachodnioczeska architektura barokowa i barokowy krajobraz”.

a